Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, choć swoją współczesną nazwę nosi od 2005 roku, kontynuuje tradycje czterech uczelni: Wyższej Szkoły Nauczycielskiej, Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Akademii Bydgoskiej i samego Uniwersytetu – co łącznie daje ponad pół wieku historii akademickiej nad Brdą.

Istotnym impulsem do podjęcia działań na rzecz utworzenia uniwersytetu był rok 1996, który Rada Miasta Bydgoszczy ogłosiła Rokiem Uniwersytetu Bydgoskiego. Decyzja ta zmobilizowała środowisko naukowe i lokalną społeczność do intensywnych starań o zmianę statusu Wyższej Szkoły Pedagogicznej. W latach 90.  XX wieku rozważano również koncepcję konsolidacji bydgoskich szkół wyższych, jednak upadła ona w 2004 roku z powodu braku porozumienia. Wówczas zaniechano także pomysłu utworzenia „Uniwersytetu Bydgoskiego” – zarówno z powodu braku jedności, jak i niefortunnego skrótu nazwy.

Przekształcenie Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Akademię Bydgoską im. Kazimierza Wielkiego w roku 2000 było etapem przejściowym na drodze do szerokoprofilowego uniwersytetu. Wybór patrona – króla Kazimierza Wielkiego – nawiązywał do historii miasta i jego związków z władcą. Idea ta została utrzymana w momencie nadania uczelni statusu uniwersyteckiego w 2005 roku.

Od 1 września 2005 roku rozpoczęła się reorganizacja uczelni. Uniwersytet Kazimierza Wielkiego stał się najmłodszym i najmniejszym uniwersytetem w Polsce, a Bydgoszcz dołączyła do grona miast uniwersyteckich. Pierwszym rektorem uczelni został prof. dr hab. inż. Józef Kubik.

W publikacji Dobra Dekada 2000–2010 (Bydgoszcz 2012) przytoczono słowa prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego: To dla mnie osobiście naprawdę wielka radość i honor, że mogę podpisywać ustawy, które tworzą rzeczy piękne i wartościowe, i które - jestem przekonany - będą budować dobrą przyszłość zarówno uczelni, jak i całego środowiska akademickiego i studenckiego Bydgoszczy, a także będą ważne dla regionu i Polski (…) Przed Wami, Drodzy Państwo, wielkie zadanie: stworzyć w Bydgoszczy prężny ośrodek uniwersytecki na wysokim poziomie.

W grudniu 2005 r., na spotkaniu z pracownikami i studentami Uczelni, prof. dr hab. inż. Józef Kubik mówił: Przed nami czas wytężonej pracy. W krótkim czasie musimy sprostać wyostrzonym wymaganiom nowej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, sprostać oczekiwaniom społeczeństwa Bydgoszczy i Regionu, nadziejom młodzieży, aby dorównać standardom najlepszych uniwersytetów w realizacji badań naukowych i pracy dydaktycznej.

Nowa uczelnia bardzo szybko stanęła wobec konkretnych wyzwań, o których mówili zarówno prezydent Aleksander Kwaśniewski, jak i pierwszy rektor UKW. Wejście w życie nowej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym oznaczało konieczność uzyskania w ciągu pięciu lat dwunastu uprawnień do nadawania stopnia doktora, podczas gdy Uniwersytet Kazimierza Wielkiego dysponował wówczas siedmioma (z czego prawnie uznawano sześć). Okres początkowej euforii szybko ustąpił miejsca czasowi intensywnej pracy: trzeba było wzmocnić kadrę naukowo‑dydaktyczną, rozbudować bazę lokalową, zwiększyć udział w projektach unijnych oraz konsekwentnie zabiegać o kolejne uprawnienia akademickie dla wydziałów.

Od początku istnienia UKW duży nacisk kładziono na rozwój infrastruktury dydaktycznej i socjalnej. Ważnym kierunkiem działań był również rozwój potencjału kadry – poprzez szkolenia, udział w projektach badawczych oraz współpracę z krajowymi i zagranicznymi ośrodkami naukowymi.

27 marca 2007 r. powołano Kazimierzowski Uniwersytet Trzeciego Wieku (KUTW), którego pierwszym przewodniczącym został prof. Roman Ossowski. Uniwersytet ten do dziś dynamicznie działa jako ważna inicjatywa na rzecz edukacji i integracji środowiska seniorów.

UKW objął też patronat nad Zespołem Szkół Ogólnokształcących UKW International School of Bydgoszcz, otwartym 2 marca 2009 roku. Szkoła realizuje pełny program nauczania, a jej uczniami są m.in. dzieci oficerów NATO stacjonujących w mieście. Ponadto przy uczelni funkcjonują: Centrum Nauczania Języka Polskiego dla Obcokrajowców, Centrum Komunikacji Klinicznej oraz Centrum Transferu Technologii i Innowacji.

W ciągu kilkunastu lat Uniwersytet Kazimierza Wielkiego znacząco poszerzył ofertę edukacyjną – obecnie obejmuje ona ponad 50 kierunków studiów: I stopnia (licencjackie i inżynierskie) i jednolitych magisterskich, II stopnia oraz w ramach Szkoły Doktorskiej UKW (w 2019 r. zastąpiła dotychczasowe studia doktoranckie). Uczelnia prowadzi również liczne studia podyplomowe, umożliwiające rozwijanie kompetencji zawodowych.

W 2012 roku rektorem UKW został prof. dr hab. Janusz Ostoja-Zagórski, który pełnił tę funkcję do sierpnia 2016 roku. Jego następcą był prof. dr hab. Jacek Woźny, kierujący uczelnią przez dwie kadencje (2016–2020 oraz 2020–2024).

W tym czasie uczelnia przeszła również liczne zmiany organizacyjne, m.in. powstały: Wydział Administracji i Nauk Społecznych (2009), Wydział Kultury Fizycznej, Zdrowia i Turystyki (2011) oraz Wydział Edukacji Muzycznej (2015). Kluczowy okazał się rok 2019, kiedy wprowadzono nową strukturę organizacyjną, opartą na 19 jednostkach naukowo-dydaktycznych.

***

W kolejnych latach Uniwersytet Kazimierza Wielkiego kontynuował konsekwentny rozwój naukowy i organizacyjny. Zmiany przyniesione reformą szkolnictwa wyższego z 2019 roku („Konstytucja dla nauki”) wymagały dostosowania struktury wewnętrznej, zasad ewaluacji dyscyplin oraz systemu kształcenia doktorantów. Działalność dydaktyczna uczelni został skupiona w czterech kolegiach. Natomiast naukowa opiera się o jednodyscyplinowe wydziały i instytuty. Struktura kolegialna sprzyja zwiększeniu współpracy między jednostkami o zbliżonym profilu naukowym (np. humanistyka). Wprowadzono nowy model zarządzania badaniami naukowymi, oparty na interdyscyplinarności i współpracy między wydziałami. Utworzona Szkoła Doktorska UKW zyskała w kolejnych latach coraz większe znaczenie jako ośrodek kształcący młodych naukowców.

Rozwijano też współpracę międzynarodową – uczelnia stała się częścią licznych konsorcjów naukowych, uczestniczyła w programach Erasmus+ i Horizon Europe, a także zacieśniała relacje z partnerami z Niemiec, Francji, Czech i krajów skandynawskich.

Lata 2020–2022 stanowiły okres szczególny z powodu pandemii COVID‑19. UKW, podobnie jak inne uczelnie w kraju, musiał błyskawicznie przejść na tryb zdalnego nauczania i organizacji pracy. Doświadczenia tego czasu przyspieszyły proces cyfryzacji uczelni, w tym rozwój platform e‑learningowych i narzędzi komunikacji online. Po powrocie do nauczania stacjonarnego część tych rozwiązań utrzymano jako trwały element nowoczesnej dydaktyki.

W 2021 roku zainicjowano nową Strategię Rozwoju Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, nakierowaną na umacnianie pozycji uczelni jako ośrodka naukowego o regionalnym znaczeniu i rosnącym wpływie ogólnopolskim. W centrum uwagi znalazły się trzy główne filary: doskonałość naukowa, otwartość społeczna i umiędzynarodowienie badań. Ważną rolę w realizacji tych celów odgrywają m.in. centra badawcze z zakresu humanistyki cyfrowej, edukacji przyszłości oraz badań nad dziedzictwem kulturowym regionu.

Od 2024 roku funkcję rektora UKW pełni prof. dr hab. Bernard Mendlik, kontynuując proces modernizacji uczelni i wspierania nowych kierunków rozwoju naukowego. Szczególny nacisk położono na współpracę z otoczeniem społeczno‑gospodarczym oraz na promowanie idei zrównoważonego rozwoju w dydaktyce i zarządzaniu.

Najważniejszą inwestycją UKW w ostatnich latach jest rozpoczęta w 2024 r. budowa 3-kondygnacyjnego budynku dydaktyczno-przedszkolnego przy ul. Ogińskiego/Sieńki. Projekt o wartości 16,5 mln zł obejmuje przedszkole, żłobek i sale dla studentów. Już rozpoczęło się przyjmowanie zgłoszeń dzieci na rok szkolny 2026/2027.

Na przestrzeni ostatnich lat Uniwersytet Kazimierza Wielkiego umacniał swoją pozycję jako ważny ośrodek akademicki regionu, łączący tradycję z nowoczesnością. Szczególnym powodem do dumy są sukcesy pracowników naukowych. Rozwój kadry idzie w parze ze wzrostem rozpoznawalności uczelni w kraju. Według rankingów i analiz z ostatnich lat Uniwersytet Kazimierza Wielkiego konsekwentnie poprawia swoją pozycję wśród polskich uczelni, co znajduje odzwierciedlenie także w zestawieniach pracodawców – UKW został wyróżniony w ogólnopolskim rankingu „Najlepsi Pracodawcy” magazynu „Forbes” i firmy Statista, notując znaczący awans i wysoką pozycję w kategorii „Szkolnictwo i badania naukowe”. Świadczy to nie tylko o jakości kształcenia i badań, lecz także o roli uczelni jako stabilnego i cenionego miejsca pracy w regionie.​

Mimo niżu demograficznego uczelnia odnotowuje duże zainteresowanie studiami, a w ostatnich latach liczba kandydatów utrzymuje się na wysokim, a nawet rosnącym poziomie. Jest to efekt konsekwentnego poszerzania oferty dydaktycznej oraz dostosowywania jej do wyzwań współczesnego rynku pracy, w tym uruchamiania nowych kierunków i specjalności oraz planów intensywniejszego umiędzynarodowienia, m.in. poprzez wprowadzanie programów w językach obcych. UKW rozwija kształcenie na poziomie studiów podyplomowych i w Szkole Doktorskiej, odpowiadając na potrzeby ustawicznego podnoszenia kwalifikacji.

Ważną częścią tożsamości uczelni pozostaje silne zakorzenienie w życiu miasta i regionu. Uniwersytet organizuje liczne konferencje, festiwale nauki, wydarzenia popularyzujące wiedzę oraz targi pracy, otwierając swoje przestrzenie dla mieszkańców Bydgoszczy i współpracując z samorządem oraz otoczeniem społeczno‑gospodarczym. Uroczyste obchody Święta UKW, podczas których wręczane są odznaczenia państwowe i uczelniane dla szczególnie zasłużonych pracowników, stają się coroczną okazją do podsumowania osiągnięć i podkreślenia wspólnotowego charakteru życia akademickiego.

Dziś Uniwersytet Kazimierza Wielkiego to nowoczesna uczelnia o ponad pięćdziesięcioletniej tradycji akademickiej nad Brdą, łącząca potencjał nauk humanistycznych, społecznych, przyrodniczych i technicznych. UKW z dumą realizuje misję uczelni otwartej – bliskiej mieszkańcom regionu, a zarazem coraz wyraźniej obecnej w krajowej i międzynarodowej przestrzeni naukowej.